Νίκος Πορτοκάλογλου: Ενας τροβαδούρος στον ψυχοθεραπευτή

• Πριν από τη διεθνή οικονομία, πέρασε και ο Νίκος Πορτοκάλογλου μια κρίση. Το χρονικό της το έκανε τραγούδι. Και με νέο δίσκο και εμφανίσεις στο «Κύτταρο», γιορτάζει ότι βγήκε ζωντανός

• Ο ζωηρός, ταξιδιάρικος ρυθμός τού «Είμαι ξένος» ξεχύνεται από τα ηχεία και ο Νίκος Πορτοκάλογλου τραγουδά: «Είμαι ένας ευγενής αλήτης/ είμαι ροκάς ανατολίτης/ δίχως συγγενείς/ Είμαι της τρέλας μου εργάτης/ σιωπηλός επαναστάτης/ στη χώρα της κραυγής». Εχουν περάσει 26 χρόνια από τότε που δήλωνε «Πάντα μετρημένος» και το στοίχημά του είναι πάντοτε το ίδιο: η σύνθεση των αντιθέτων. Να είσαι χωρίς να μιμείσαι, μα ούτε συνεχώς ν' αρνείσαι.

• Το κέρδισε πολλές φορές. Ομως αυτή την τελευταία φορά τα πράγματα ήταν διαφορετικά: Τα ζόρια δεν ήταν μπροστά του, αλλά μέσα του. Και αφού τα αντιμετώπισε, τραγουδά γι' αυτό στον νέο του δίσκο, τη «Στροφή», και στις εμφανίσεις του στο «Κύτταρο».

- Στις αρχές της δεκαετίας του '80 νιώθατε απομονωμένος απέναντι στην κομματικοποίηση και ύστερα απέναντι στον καταναγκασμό του λάιφσταϊλ. Σήμερα που και τα δυο αυτά έχουν ξεθωριάσει, δεν θα έπρεπε να νιώθετε λιγότερο ξένος;

• «Σήμερα νιώθω ξένος μέσα σε μια χώρα όπου έχει παγιωθεί η διαφθορά και ο κυνισμός ως κυρίαρχη ιδεολογία. Το είχαμε ξαναγευτεί στα τέλη της δεκαετίας του '80. Πάλι ο αέρας μύριζε σαπίλα, αλλά η απογοήτευση δεν ήταν τόσο βαθιά. Ισως ήταν πολύ φρέσκια η αλλαγή της δεκαετίας του '80. Ομως τώρα πια έχουν δοκιμαστεί και οι δύο λύσεις».

- Και δεν βλέπετε τρίτη;

• «Δυστυχώς όχι, γιατί η αριστερά δείχνει βολεμένη στο ρόλο του αντιρρησία. Δεν έχει αναλάβει την ευθύνη να προτείνει κάτι ρεαλιστικό».

- Αυτοχαρακτηρίζεστε «σιωπηλός επαναστάτης στη χώρα της κραυγής». Μήπως αυτή η σιωπή είναι ένα άλλοθι για το βόλεμα;

• «Ολα μπορεί να είναι άλλοθι για το βόλεμα. Οχι μόνο η ζεστασιά του σπιτιού σου, αλλά και η υψωμένη γροθιά πολλές φορές. Πιστεύω πως ό,τι πιο επαναστατικό πολιτικά σήμερα είναι να κάνεις τη δουλειά σου φιλότιμα, με φαντασία και με ρίσκο. Να τολμάς να σπας τα στερεότυπα και ν' απορρίπτεις ό,τι δεν λειτουργεί, όσο καθιερωμένο και αν είναι. Αυτό ισχύει και για το τραγούδι. Πολλοί διατηρούν τον τίτλο του επαναστάτη, επαναλαμβάνοντας απλώς τα κλισέ του '70. Στην Ελλάδα, πρωτοπόρος δεν θεωρείται εκείνος που τολμά, αλλ' αυτός που φωνάζει περισσότερο».

Μια τυφλή φάση

- Σ' ένα άλλο τραγούδι λέτε: «Δώσ' μου πάλι δανεικά/ δώσ' μου κάτι έναντι/ έλα πάρε με αγκαλιά/ πέρασέ με απέναντι». Μάλλον δεν αναφέρεστε στην οικονομική κρίση.

• «Α, είμαι αναλφάβητος οικονομικά. Παρότι έχω αδελφό που τα έχει σπουδάσει, κάθε φορά που του ζητώ να μου εξηγήσει τι σημαίνει ύφεση, εκείνος προτιμά να μιλάμε για μουσική. Ετσι, δεν έχω προκόψει. Παρ' ολ' αυτά, πιστεύω ότι, και σ' αυτή την περίπτωση, ισχύει ό,τι λένε οι Κινέζοι: κάθε πρόβλημα περιέχει μια ευκαιρία. Το έζησα κιόλας: αυτός ο δίσκος περιέχει 12 τραγούδια γραμμένα σε μια εποχή μεγάλης προσωπικής κρίσης και βγαίνουν σε μια περίοδο κοινωνικής και οικονομικής κρίσης. Είχα φτάσει σε μια τυφλή φάση όπου τίποτα απ' ό,τι είχα φτιάξει και αποκτήσει δεν μου άρεσε - όλα ήθελα να τα γκρεμίσω! Αλλ' αυτό σε υποχρεώνει να κάνεις πολύ σκληρή αυτοκριτική, που δεν πάει ποτέ χαμένη. Δεν μπορούμε λοιπόν να βλέπουμε την οικονομική κρίση σαν το τέλος του κόσμου, όπως μας λένε οι τηλεοράσεις. Κι εκεί κάτι αντίστοιχο θα συμβαίνει».

- Πάντως, σ' αυτό το τραγούδι ο ήρωας, μέσα σε όσα περνάει, ζητάει βοήθεια.

• «Κάποτε ζητάς να σε στηρίξει είτε ο φίλος, είτε ο ψυχοθεραπευτής, είτε ο πνευματικός σου».

- Εσάς ποιος σας βοήθησε περισσότερο: ο ψυχοθεραπευτής ή ο πνευματικός σας;

• «Είμαι άνθρωπος της σύνθεσης. Αν δεν χάσεις εντελώς τον μπούσουλα, βρίσκεις μεγάλο πλούτο στέκοντας ανάμεσα στους δύο».

- Προφανώς δεν πέσατε στον Εφραίμ, αλλιώς θα είχατε μάθει και λίγα οικονομικά.

• «Εχασα αυτή την ευκαιρία. Αν και δεν μοιάζει άνθρωπος της προσφοράς».

- Σε πολλά από τα καινούρια τραγούδια σας διχάζεστε ανάμεσα σ' αυτά που πρέπει ν' αφήσετε και σ' εκείνα που θέλετε ν' αρχίσετε.

• «Σε μια κρίση πρέπει ν' αποφασίσεις τι παραμένει για σένα ζωντανό και τι όχι. Και όταν αυτό αφορά μια σχέση, είναι πολύ σκληρό. Αλλά δεν ισχύει μόνο στον έρωτα, ισχύει και στην κοινωνική μας ζωή. Πολλές φορές μένουμε προσκολλημένοι σε εθνικούς μύθους που δεν μας χρειάζονται πια.

• »Βρίσκω πολύ ενδιαφέρουσα την ψηφοφορία του ΣΚΑΪ για τους "μεγάλους Ελληνες". Αλλά βλέπεις ότι θεωρούμε αυτονόητο πως, από τον Ομηρο μέχρι σήμερα, είμαστε όλοι Ελληνες. Συμπεριλαμβάνουμε και τον Ιουστινιανό και τον Βασίλειο τον Βουλγαροκτόνο και αγωνιστές του '21, μερικοί από τους οποίους ούτε καν μιλούσαν ελληνικά, σε μια απελπισμένη προσπάθεια να γραπωθούμε από έναν μύθο του 19ου αιώνα. Μύθο που ήταν τότε χρήσιμος για ν' αποκτήσει εθνική συνείδηση ένα νέο κρατίδιο, όπου ακούγονταν δέκα διαφορετικές γλώσσες, αλλά δεν είναι πια. Απέναντι βλέπεις τον Ομπάμα να εντοπίζει τη δύναμη της πατρίδας του στο ότι αποτελείται από ένα συνονθύλευμα ανθρώπων διαφορετικών φυλών και θρησκειών, που όμως θέλουν όλοι να λέγονται αμερικανοί πολίτες. Και τότε καταλαβαίνεις ότι η δική μας επιμονή στο παραμύθι της φυλετικής καθαρότητας είναι εντελώς παρωχημένη. Δεν βοηθά την εθνογνωσία μας, κι αυτό θα το βρούμε μπροστά μας με τα δύο εκατομμύρια μεταναστών που ζουν πια ανάμεσά μας».

Ονειρο και εφιάλτης

- Πιστεύετε ότι η συμβίωση μαζί τους θ' αλλάξει και την ελληνική τέχνη, εκτός από την κοινωνία;

• «Είναι νωρίς γι' αυτό, αλλά θα ήταν ένα ωραίο όνειρο».

- Στο «Ο τρελός θεός» τραγουδάτε για ένα πολυφυλετικό πάρτι: «Ολη η πόλη ξενυχτά/ στις ταράτσες, στα στενά/ παίζει η μπάντα δυνατά/ και χορεύουν τα παιδιά/ Γείτονες και αλλοδαποί/ μετανάστες και αστοί/ μια πολύχρωμη φυλή/ μια καινούρια μουσική».

• «Πέρυσι το χειμώνα με είχε καλέσει ο Χάικ Γιαζιτζιάν να παίξουμε μαζί. Πρώτη φορά έπαιζα μ' έναν μουσικό που έχει γεννηθεί σε άλλη χώρα - ο Χάικ έχει μεγαλώσει στη Συρία και κουβαλάει όλη την αραβική κουλτούρα. Ηταν δύο υπέροχες βραδιές.

• »Επιστρέφοντας νύχτα με τ' αμάξι, περνούσα από την Ευριπίδου και την Αθηνάς και οραματίστηκα αυτή την εικόνα. Ο μόνος κίνδυνος είναι η έλλειψη κάθε κρατικής πολιτικής για τη μετανάστευση να μας οδηγήσει σε μια στιγμή που θα μαζευτεί τόσος κόσμος, που δεν θα τον αντέχουμε πια. Και τότε θα ενταθεί ο ρατσισμός».

- Το επόμενο κομμάτι είναι επίσης ένα όνειρο - αλλά εφιάλτης: «Το σπίτι μου πλημμύρισε/ κι η στάθμη ανεβαίνει/ τρέχω να σώσω ό,τι μπορώ/ μα το νερό με παίρνει/ Μου παίρνει ό,τι έχτισα/ κι ό,τι αγαπάω/ και κολυμπώ για να σωθώ/ και το παιδί ξεχνάω».

• «Τον είδα στ' αλήθεια αυτό τον εφιάλτη: Βρίσκομαι σ' ένα σπίτι στην εξοχή κι έχω βάλει το γιο μου για ύπνο στο μέσα δωμάτιο, όταν το σπίτι αρχίζει να πλημμυρίζει. Πετάγομαι ν' ανοίξω τα σιφόνια, αλλά η στάθμη ανεβαίνει γρήγορα και απειλητικά. Παρασύρει μάλιστα προς την εξώπορτα μια γυάλα με ένα χρυσόψαρο κι ένα κεχριμπαρένιο κομπολόι, ενθύμιο από τον παππού μου. Καθώς πασχίζω να το περισώσω, θυμάμαι ξαφνικά το γιο μου. Γυρίζω με αγωνία και τον ακούω έντρομος να πνίγεται. Εκείνη τη στιγμή ξύπνησα κάθιδρος. Εκανα μισή ώρα να συνέλθω. Ηταν η πρώτη φορά που έκανα όνειρο ένα τραγούδι μου».

- Εννοείτε, που κάνατε τραγούδι ένα όνειρό σας.

• «Γιατί, τι είπα;»

- Το αντίθετο.

• «Για σκέψου... Ηταν μια δύσκολη εποχή. Αποκρυπτογραφώντας έπειτα τον εφιάλτη, συνειδητοποίησα το μήνυμά του: κινδύνευα να χάσω το παιδί που έχω μέσα μου. Να γίνω ένας θλιβερός ενήλικας που έχει χάσει την ικανότητα να παίζει, να ενθουσιάζεται. Αυτό προσωποποιούσε ο γιος μου. Γιατί το στοίχημα είναι μεγαλώνοντας να τα βγάζεις πέρα στη ζωή σου ως ώριμος άνθρωπος, αλλά δίχως να χάσεις όλ' αυτά τα πολύτιμα χαρακτηριστικά του παιδιού.

• »Χωρίς αυτό το παιδί δεν μπορώ να γράψω μουσική, να κάνω καινούριους φίλους, καινούριες βόλτες στην πόλη. Γιατί ερωτικό δεν είναι αυτό που μας πουλάνε τα περιοδικά - το να αυτοθαυμάζεσαι παρέα με το αυτοκίνητό σου. Αλλά το να έχεις την ικανότητα να τα δίνεις όλα σε οτιδήποτε κάνεις. Να μπορείς να χαρίζεσαι ολόκληρος».

- Πιστεύετε ότι όλ' αυτά σας απασχολούν όσο οποιονδήποτε πενηντάρη ή ο ναρκισσισμός του καλλιτέχνη τα κάνει εντονότερα;

• «Καταλαβαίνω ότι υπάρχουν άνθρωποι που θα τα διαβάζουν και θα γελάνε. Αλλά υπάρχει και πολύς κόσμος -και όχι από αυτούς που ανήκουν στην κατηγορία των κουλτουριάρηδων- άνθρωποι καθημερινοί, με οικογένεια, που δουλεύουν οκτάωρο, που τα βιώνουν όλ' αυτά χωρίς να έχουν το χρόνο να τα εκφράσουν και να τα συζητήσουν».

Τα φαινόμενα απατούν

- Βέβαια, πολλοί από αυτούς σας θεωρούν κι εσάς «κουλτουριάρη».

• «Το ξέρω. Υπάρχουν όμως και άλλοι που, παρότι νομίζω ότι δεν έχουμε τίποτα κοινό, έρχονται στο καμαρίνι και μου εξομολογούνται πώς δυο στίχοι μου τους έδωσαν κουράγιο. Τα φαινόμενα μονίμως απατούν».

- Στο τελευταίο κομμάτι τραγουδάτε: «Το φεγγάρι είναι μισό/ κι έχω κάτι να σου πω/ είμαι εδώ, είμαι εδώ/ είμαι ολόκληρος εδώ». Πέρασε λοιπόν η κρίση;

• «Να είσαι ολόκληρος εκεί που βρίσκεσαι: αυτό είναι το μεγάλο θέμα. Και γι' αυτό διάλεξα αυτό το τραγούδι για το τέλος του δίσκου. Αφού έχει περάσει από σαράντα κύματα, ο ήρωας ζει επιτέλους μια στιγμή πληρότητας. Επιστρέφει στον τόπο και τους ανθρώπους του με τη μυστική υπόσχεση ότι δεν θα είναι πια με μισή καρδιά εδώ και μισή αλλού. Οταν συνειδητοποιεί πόσο πολύτιμα του είναι όσα έχει κατακτήσει, όλα μοιάζουν ξανά καινούρια. Αυτή είναι η κατάληξη».

- Κατάληξη ή προσδοκία;

• «Εγραψα αυτούς τους στίχους το περασμένο καλοκαίρι στο Πήλιο, σε μια περίοδο που αισθανόμουν ακριβώς έτσι. Δεν μπορείς να έχεις την αξίωση να συμβαίνει συνέχεια. Οσο συνέβαινε, δεν το άφησα να φύγει. Το έκανα τραγούδι».

- Το ενδιαφέρον είναι ότι τα περισσότερα από αυτά τα «τραγούδια της κρίσης» έχουν δυνατούς ρυθμούς, ανεβασμένους τόνους και πολύχρωμες ενορχηστρώσεις.

• «Γιατί, βγαίνοντας μαζί μ' αυτά από τη μαύρη ομφαλοσκόπηση, ανακαλύπτω και γιορτάζω κάτι πολύ απλό: ότι είμαι ζωντανός!» *

• Του ΦΩΤΗ ΑΠΕΡΓΗ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 7 - 15/03/2009

Νίκος Πορτοκάλογλου: «Οι Αμερικανοί μάς έβαλαν τα γυαλιά»

«Τίποτα δεν βλέπω μπροστά μου, εκτός αν μας ξυπνήσει η χρεοκοπία», δηλώνει ο Νίκος Πορτοκάλογλου, που επιστρέφει με cd και live

Δύο χρόνια είχε να κάνει παραστάσεις στην Αθήνα ο Νίκος Πορτοκάλογλου, και επιστρέφει στη σκηνή κεφάτος, με καινούργιο δίσκο, και με όρεξη να μιλήσει για όλα: Για όσα τον έβγαλαν από την κατάθλιψη του και αποτελούν το υλικό της «Στροφής», του νέου του δίσκου που θα κυκλοφορήσει μάλλον τον επόμενο μήνα, για όσα είδε τον περασμένο Δεκέμβριο στους δρόμους της Αθήνας, για τον Ελληνα που έκανε βίωμα τις αρπαχτές σε όλα τα στάδια της ζωής του, για τον ελπιδοφόρο, όπως πιστεύει, Ομπάμα. Αλλά και για τη «Σβούρα», τον δίσκο της Βασιλικής Καρακώστα. Της νεαρής τραγουδίστριας που συμμετέχει στις παραστάσεις του στο «Κύτταρο» της οδού Ηπείρου.

— Δεν σας έχουμε συνηθίσει να κάνετε δίσκο σε άλλους.

— Πρώτη φορά στη ζωή μου κάνω δίσκο σε μια τραγουδίστρια. Στη Βασιλική, με εντυπωσίασε το ότι βάζει πάνω απ’ όλα τη μουσική και διαθέτει ένα σπάνιο μείγμα: γνωρίζει τα παραδοσιακά από τον παππού της και είναι ένα μοντέρνο κορίτσι.

— Πόσο διαφορετικό είναι να αρχίζετε ένα δίσκο απ’ ότι ένα πρόγραμμα;

— Συνήθως τελειώνω το στούντιο και μετά ασχολούμαι με μια παράσταση. Τώρα που τα κάνω παράλληλα, ξεβολεύομαι, αλλά νιώθω και τυχερός. Με συνεφέρει λίγο η έξοδος. Στο στούντιο μπορείς να γίνεις αυτιστικός.

— Υπάρχει μια αντίφαση. Οταν αγοράζει κάποιος ένα cd θέλει όλα να είναι καινούργια, ενώ σε ένα πρόγραμμα θέλει όλα τα παλιά.

— Αυτό ακριβώς είναι το μπέρδεμα που νιώθω τώρα. Eχοντας δύο χρόνια να παίξω στην Αθήνα θέλω να βγω και να παίξω όλα τα καινούργια. Αλλά όσες φορές μου έχει συμβεί, στη δεύτερη τρίτη παράσταση καταλαβαίνω ότι το παρακάνω.

— Οι καλλιτέχνες όταν λένε «και τώρα θα σας παίξω ένα καινούργιο τραγούδι» είναι σαν να απολογούνται και το κοινό σαν να βάζει νερό στο κρασί του.

— Από την άλλη αν δεν έχεις να πεις καινούρια, θεωρούν ότι τελείωσες. Μία από τις ωραιότερες συναυλίες που είδα το καλοκαίρι ήταν του Λέοναρντ Κοέν. Εκεί διαπίστωσα ότι τα τραγούδια του ήταν μοιρασμένα ισότιμα σε όλη του την πορεία του.

• Παράπονα

— Ελπίζω να είστε τυχερός στις εμφανίσεις σας, γιατί ειδικά φέτος η κατάσταση έχει ξεφύγει. Υπάρχουν πολλά παράπονα για κακομεταχείριση και αγένεια του κοινού, τόσο στις πίστες όσο και στις λεγόμενες μουσικές σκηνές.

— Κι εγώ έχω ενοχληθεί ως θεατής. Από την άλλη, τα δύο τελευταία χρόνια δημιουργήθηκαν κάποιοι χώροι πιο άνετοι. Στο «Κύτταρο» θα προσπαθήσουμε να μοιράσουμε τον κόσμο σε καθιστούς και όρθιους. Το στρίμωγμα το συνήθισε ο κόσμος. Το λάδωμα των 100 ευρώ για να μη σε πετάξουν στα χειρότερα τραπέζια είναι το καινούργιο. — Ε, δεν πιστεύω ότι είναι εν γνώσει των καλλιτεχνών. Με εκπλήσσει πάντως η εφευρετικότητα στους νέους τρόπους λαδώματος. Μου θυμίζει το καινούριο μου τραγούδι «Ο ξένος». Ενα παραλήρημα για όσα συμβαίνουν: «οργισμένος είμαι θεατής / στην πατρίδα της κομπίνας, της παραγραφής». Ενα τραγούδι με το οποίο ξανασυστήνομαι μετά τόσα χρόνια. Τέτοια έγραφα στο ξεκίνημά μου. Τραγούδια ταυτότητας, όπως το «υπάρχει λόγος σοβαρός που είμαι νέος χλιαρός». Εχουν μια δύναμη απελευθέρωσης.

— Μιλάτε για αρπαχτές.

— Το πλιάτσικο που βιώνουμε. Αυτή η ιστορία έχει διεισδύσει παντού. Πρόσφατα η κόρη μου πήγε να βγάλει δίπλωμα οδήγησης. Οταν τελείωσε τα μαθήματα, της είπε ο δάσκαλος: «οδηγείς μια χαρά, αλλά αν δεν πληρώσεις δεν το παίρνεις». Ηρθε η Θάλεια έξαλλη στο σπίτι κι εγώ έγινα ακόμη περισσότερο. Εκβιασμός.

— Τι αισθήματα σας δημιούργησε η κινητοποίηση των νέων παιδιών;

— Ανάμεικτα. Από τη μια, υπάρχει το «μπράβο» για την αυθόρμητη αντίδρασή τους «δεν πάει άλλο», με αφορμή τον φόνο του παιδιού, από την άλλη, αισθάνομαι ότι και εμείς πρέπει να συμπεριφερθούμε σαν μεγάλοι. Ταυτίζεται μαζί τους ο έφηβος εαυτός μου, αισθάνομαι όμως πως μέσα σε αυτή την τσαντίλα τους υπήρχε και το αίτημα προς τους γονείς και τους δασκάλους τους να γίνουν επιτέλους ενήλικες. Μεγαλώνοντας τα παιδιά μας, βλέπω πως από τον φόβο μη γίνουμε σαν τους μπαμπάδες μας, αυστηροί και απόμακροι, γίναμε λίγο σαχλαμάρες. Βαρέθηκα να ακούω το κλισέ «α, εγώ είμαι φίλος με τα παιδιά μου». Μα τα παιδιά δεν θέλουν φίλους, γονείς θέλουν. Είναι η ανικανότητά μας να αναλάβουμε τον ρόλο μας. Να βάλουμε όρια.

— Η έλλειψη ορίων ήταν η αιτία του θυμού τους;

— Αν σκεφθείς ότι οι δύο γονείς δουλεύουν πια από το πρωί ώς το βράδυ και προσθέσεις και την ενοχή για την απουσία τους, η έλλειψη ορίων καταλήγει σε ένα πλαδαρό πράγμα, που είναι αιτία θυμού για τα παιδιά. Πάρε για παράδειγμα ένα μικρό παιδί. Σου ζητάει απεγνωσμένα να του βάλεις όρια. Να του πεις να πάει να κοιμηθεί τη συγκεκριμένη ώρα. Αν το αφήνεις και ξενυχτάει, η κατάσταση γίνεται ανεξέλεγκτη. Το βλέπω σε σπίτια γνωστών, αφήνουν τα παιδιά να ρετάρουν μέχρι τα ξημερώματα και με χαμόγελο λένε στους φίλους: «έτσι είναι τα παιδιά». Ετσι είναι η ανικανότητά μας να του πούμε πήγαινε για ύπνο στις εννιά. Νιώθω τυχερός που είχα αυστηρούς γονείς και δασκάλους. Γιατί αυτοί μου έδωσαν την ευκαιρία να επαναστατήσω. Αυτό με βοήθησε να φύγω στα 20 από το πατρικό μου και να γίνω καλλιτέχνης. Ο Βέλτσος έβρισε τους φοιτητές του που πήγαν εκείνες τις ημέρες στο μάθημα. Τους είπε σπασίκλες. Αν οι δάσκαλοι και οι γονείς το παίζουν πιο επαναστάτες από τα παιδιά τους, τι επανάσταση να κάνουν εκείνα; Θα στραφούν στον νεοσυντηρητισμό για να τη σπάσουν στους μεγάλους.

— Εσείς σκεφτήκατε να κατεβείτε στις πορείες;

— Ναι. Τελικά δεν κατέβηκα. Ημουν κλεισμένος στο στούντιο. Επανήλθε όμως το παλιό ερώτημα: Αγώνας είναι η διαδήλωση ή η καθημερινή πάλη με το θηρίο; Το ωραίο με αυτή την ιστορία ήταν πως έγινε έξω απ’ όλα αυτά τα στερεότυπα. Ηταν αυθόρμητη αντίδραση, ερήμην όλων των κομμάτων. Στη δεύτερη φάση, άρχισε μια προσπάθεια οργάνωσης από τα κόμματα. Αυτός ήταν ο λόγος που αισθανόμουν παράταιρα να πάω και να παίξω στη συναυλία τους. Η Αριστερά έχει ένα ξύλινο και λαϊκίστικο λόγο. Παρά την προσπάθεια ανανέωσης σε επίπεδο ίματζ του Τσίπρα, δεν άκουσα μια διαφορετική κουβέντα. Δεν είδα ειλικρίνεια και πάθος να με πείσουν. Οπως έγινε στην Αμερική.

— Ο Ομπάμα σας πείθει;

— Οι Αμερικανοί μάς έβαλαν τα γυαλιά. Μας έδωσαν μάθημα δημοκρατίας. Στη μεγαλύτερη δύναμη του πλανήτη, έγινε πρόεδρος ένας μαύρος που είναι εκπρόσωπος του 12% του πληθυσμού, τον οποίο πριν από δύο χρόνια δεν τον γνώριζε κανείς. Κατάφερε και νίκησε την αντίπαλό του, την οικογενειοκρατία στο δημοκρατικό κόμμα, τη βαρβαρότητα του Μπους. Εδώ, οι πολιτικοί μας είναι αρχηγοί επειδή κουβαλούν το όνομα του παππού τους. Και οι βουλευτές ψηφίζονται γιατί γίνονται γνωστοί από την τηλεόραση.

• Η τεμπελιά μας

— Τι είναι αυτό που μας λείπει;

— «Η διάρκεια είναι πάθος», λέει σε ένα στίχο του ο Μιχάλης Γκανάς. Αυτό ακριβώς μου λείπει. Η συνέχεια. Εμείς για να ξεφύγουμε από τον οχετό της διαφθοράς θέλουμε μακρόπνοο σχέδιο ώς το 2050. Και να πάψουμε να θεωρούμε πως μόνο οι πολιτικοί είναι οι διεφθαρμένοι. Ολοι μας είμαστε. Από την πολεοδομία και την εφορία μέχρι τον εκπαιδευτή στη σχολή οδήγησης. Τίποτα δεν βλέπω μπροστά μου. Εκτός αν μας ξυπνήσει η χρεοκοπία. Η ελπίδα για μένα είναι όσοι δουλεύουν με πάθος. Από τον γιατρό μέχρι τον δάσκαλο που επιμένει, παρότι το σύστημα τον αποθαρρύνει. Ψάχνουμε εξηγήσεις και ιδεολογικά επιχειρήματα, καταλήγω όμως πως το κουκούτσι του προβλήματος είναι η τεμπελιά. Η τεμπελιά ντύνεται και με φιλοδοξίες και με την απληστία.

— Το σκάνδαλο του Βατοπεδίου τι σκέψεις σάς προκάλεσε;

— Βρέθηκε πάλι ένας τρόπος να φανεί μόνο το άσχημο πρόσωπο της Εκκλησίας. Και παλιότερα είχαμε άσχημα φαινόμενα με τον Χριστόδουλο. Η Εκκλησία είναι κι αυτή μια κοινωνία προσώπων με τους καλούς και τους κακούς, τους έντιμους και τους ανέντιμους. Μια μικρογραφία της κοινωνίας, όπως είναι όλο το Αγιον Ορος. Δεν είναι όλοι άγιοι εκεί ούτε όλοι διεφθαρμένοι. Το δύσκολο είναι να πιστέψουμε σε κάτι. Βγαίνει για παράδειγμα ο Αμερικανός πρόεδρος και θέτει στις προτεραιότητες του την υπερθέρμανση του πλανήτη και εμείς γκρινιάζουμε. Να το ύποπτο για μένα: Θέλεις, δηλαδή, από πάνω σου τον χειρότερο, γιατί έγινε οργανική σου ανάγκη το βρίσιμο. Σου τη σπάει το καλύτερο.

• Κατρακύλα

— Οι αναλογίες στην ελληνική πραγματικότητα ποιες είναι;

— Μετά την πενταετία που περάσαμε, όλοι κάνουμε τη σύγκριση με την εποχή Σημίτη. Ζούσαμε σε μια εποχή που υπήρχε μια προοπτική. Ηταν βέβαια και οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Ηταν η τελευταία φορά που ανέβηκε το ηθικό μας. Από κει και πέρα άρχισε η κατρακύλα. Τον Δεκέμβριο του 2008 φτάσαμε στο ναδίρ της αυτοεκτίμησης. Θυμήθηκα τα χρόνια της Μεταπολίτευσης, που εκτός από την ευφορία υπήρχε και η συνείδηση του «είμαστε 50 χρόνια πίσω». Αυτοί εδώ έχουν αναγάγει σε επιστήμη την αδράνεια. Ολη τους η προσπάθεια ήταν πώς θα αποκτήσει τις σωστές χειρονομίες ο Καραμανλής. Βλέπεις, όμως, ότι πέτυχε. Η μόνη που πήρε το ρίσκο να κάνει κάτι, η Γιαννάκου, έφαγε το κεφάλι της.

• Οταν αρχίζει το παρελθόν να είναι μεγαλύτερο από το μέλλον...

— Τι ελπίδα έχει σε όλα αυτά ένας μοναχικός τροβαδούρος;

— Ο χρόνος δείχνει πως είμαι συλλογικός. Στη δεκαετία του ’80 μας αντιμετώπιζαν με καχυποψία και συγκατάβαση. «Αυτά τα μοναχικά παιδιά που είναι έξω από το συλλογικό», λέγανε οι παλιότεροι που θεωρούσαν κτήμα τους τον χώρο. Μα αν η δύναμη προέρχεται από ένα κόμμα δεν υπάρχει το συλλογικό, αλλά το μαντρί.

— Σε κάθε δίσκο σας έχετε ένα κλίμα. Με τη «Στροφή» τι θέλετε να πετύχετε;

— Γράφοντας τα τραγούδια διαισθανόμουν ότι έμπαινα σε μια άλλη εποχή στη ζωή μου. Στροφή σημαίνει και αλλαγή πορείας, ότι ίσως βρήκες τοίχο, ότι μεγαλώνοντας έχεις χαράξει μια μεγάλη ευθεία. Είναι παγίδα αν βάλεις τον αυτόματο πιλότο στην ευθεία. Κάπου θα βρεις. Το να στρίψεις θέλει προσπάθεια, δουλειά. Αν είσαι στο βουνό χάνεις για λίγο τη θέα, τον κόσμο. Τα τελευταία χρόνια ήμουν ακριβώς σε τέτοια φάση.

«Το ξέρω πως όλα χαθήκανε τώρα / το ξέρω το κάστρο σου έχει καεί / το ξέρω πως ψάχνεις μιαν άγνωστη χώρα / μια χαρά καινούργια που κρύβεται εκεί / μετά το σκοτάδι, μετά τη σιώπη. / Κι όπως πάλι ανοίγει η παλιά πληγή / ο θυμός σε πνίγει για τα χρόνια που έχουν πια χαθεί». Μοιάζει με ψυχανάλυση.

— Οταν κάνεις αναδρομές στο παρελθόν και λες «αχ δεν έκανα αυτό», δεν έζησα αρκετά, έχασα μια ερωτική περιπέτεια ή αργότερα το μεγάλωμα του παιδιού μου, δεν είναι απλώς ότι βλέπεις κάποιες ρυτίδες στον καθρέφτη, αλλά ότι αρχίζει το παρελθόν να είναι μεγαλύτερο από το μέλλον. Σκαλίζοντάς το, βρίσκεις χαμένες ευκαιρίες.

— Υστερα από μια περίοδο κατάθλιψης αρχίζει κάτι καινούργιο;

— Η στροφή είναι ότι κάτι καινούργιο ξεκινά μετά την κατάθλιψη. Μια περίοδος που είχε και εφιάλτες. Είναι ένα δίσκος δυνατός, με ένταση, ρυθμό, γκάζια κιθάρες και πνευστά.

• Της Γιωτας Συκκα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 15/02/2009

Νίκος Πορτοκάλογλου: «Οργισμένος θεατής στην πατρίδα της παραγραφής»

Στο τελευταίο τραγούδι του προηγούμενου δίσκου του, «Ενα βήμα πιο κοντά», αναζητούσε ή ευχόταν μια «Νέα Αρχή»: «δώσ' μου μια νέα αρχή μες στην καμένη γη». Μετά ο Νίκος Πορτοκάλογλου πέρασε δύο χρόνια εσωστρέφειας και προσωπικής ανασύνταξης μέχρι να βρει τον τρόπο να κάνει αυτή τη νέα αρχή: αποδείχτηκε τελικά ότι χρειαζόταν μια «Στροφή».

«Στροφή» βάφτισε τον καινούργιο του δίσκο, που κυκλοφορεί το πρώτο δεκαήμερο του Μαρτίου, αλλά και το καινούργιο του πρόγραμμα που τον βρίσκει μαζί με τη Βασιλική Καρακώστα από απόψε και για τα επόμενα Παρασκευοσάββατα με αρκετά ηλεκτρικές και εξωστρεφείς πια διαθέσεις στο «Κύτταρο». Επιστρέφει στον ιστορικό ροκ χώρο της Ηπείρου και Αχαρνών 26 χρόνια μετά: ήταν το '83, όταν έπαιζε εκεί ως «Φατμέ» ακόμα.

Στην εποχή των «Φατμέ» ανήκει και το τραγούδι «Υπάρχει λόγος σοβαρός», που αν και αρκετά αυτοβιογραφικό έγινε ο ύμνος μιας γενιάς. Από τότε είχε να γράψει τέτοιο τραγούδι ο Πορτοκάλογλου. Το κάνει όμως τώρα και μ'έναν τρόπο συστήνεται ξανά, στο τραγούδι «Είμαι ξένος», που είναι απ'όσα καινούργια εντάσσει στο πρόγραμμα του «Κυττάρου». Σ'αυτό ο συνήθως ήπιος -όχι στην ουσία του αλλά στις αντιδράσεις του- Πορτοκάλογλου, μοιάζει οργισμένος όταν αυτοβιογραφείται π.χ. ως «ένας ευγενής αλήτης, ροκάς ανατολίτης, δίχως συγγενείς. Είμαι της τρέλας μου εργάτης, σιωπηλός επαναστάτης στη χώρα της κραυγής. Οργισμένος είμαι θεατής στην πατρίδα της κομπίνας, της παραγραφής...». Και μάλλον μ'αυτό τα λέει όλα.

Δίσκος που δαγκώνει

Αλλά και όλος ο δίσκος «λίγο δαγκώνει. Βέβαια, δεν κάνω ποτέ πολιτικό ρεπορτάζ στα τραγούδια μου», διευκρινίζει. «Συναισθήματα περιγράφω που βγαίνουν μέσα από προσωπικές ιστορίες. Τις εποχές που έχω καλή επικοινωνία με το περιβάλλον, αυτά τα συναισθήματα, όμως, αντικατοπτρίζουν κάτι πιο συλλογικό. Μάλλον αυτός ήταν πάντα ο τρόπος μου: να είμαι συλλογικός μέσα από προσωπικές ιστορίες».

Η προσωπική ιστορία της τελευταίας διετίας ήταν η ανάγκη του για «αλλαγή κατεύθυνσης. Τα τραγούδια του δίσκου γράφτηκαν σε μία περίοδο προσωπικής κρίσης -είχα την ανάγκη να μαζευτώ, να κλειστώ στο υπόγειό μου και μεταφορικά και κυριολεκτικά- και βγαίνουν σε μία περίοδο οικονομικής και κοινωνικής κρίσης. Κάθε φορά, όμως, τις δύσκολες περιόδους τις έβλεπα σαν ευκαιρία για νέο ξεκίνημα, νέα κατεύθυνση». Η στροφή για την οποία μιλάει δεν είναι σε καμία περίπτωση «επιστροφή, πορεία προς τα πίσω. Είναι αλλαγή κατεύθυνσης, αυτοκριτική, κοίταγμα στον σκληρό καθρέφτη και δουλειά. Πολλή δουλειά».

Ως προς τι αλλάζει ως συνθέτης; «Η αλλαγή κατεύθυνσης με βγάζει σε μία πολύ πιο δυναμική μουσική, με πολύ ρυθμό, κιθάρες, πνευστά. Είναι ένας μουσικός πειραματισμός που ξεκίνησε από τον περασμένο χειμώνα και φάνηκε αρκετά και στις συναυλίες στο Ηρώδειο. Και στιχουργικά όμως έχω καινούργια θέματα...».

Σ'αυτά ανήκουν προφανώς και οι ευθέως πολιτικές αναφορές, η πολιτική οργή που φανερώνει στο τραγούδι «Είμαι ξένος». Προηγήθηκαν και τα γεγονότα του Δεκεμβρίου. «Τα είδα ως ένα απόλυτα φυσικό και υγιές ξέσπασμα. Τη νέα γενιά τη ζούσα άλλωστε από κοντά. Οταν, βλέποντας και τα δικά μου παιδιά και των φίλων μου, έλεγα ότι δεν υπολείπονται σε τίποτα από τη δήθεν πολύ ανατρεπτική δική μας γενιά, οι άλλοι με κοιτούσαν καχύποπτα».

...να σηκώσουμε και τα μανίκια

Κι εδώ μια στροφή χρειάζεται: «επειδή, όμως, αυτός ο μηδενισμός κι ο κυνισμός που βλέπω γύρω μου τα τελευταία χρόνια είναι πιο απειλητικός από ποτέ, αισθάνομαι ότι χρειαζόμαστε πολύ πιο μόνιμες λύσεις από ένα ξέσπασμα. Να σηκώσουμε τα μανίκια και να δουλέψουμε σκληρά. Γιατί αυτό το χάλι, το σούρσιμο μες στη συναλλαγή και στο ρουσφέτι, δεν διορθώνεται με μπαλώματα. Και δεν μπορεί πια να ζήσει ένας νέος σε μία χώρα όπου σημαία είναι πως "ό,τι είναι νόμιμο είναι ηθικό" -κι αυτό στην καλύτερη εκδοχή του. Γιατί παραμονεύει και η άλλη βερσιόν, που λέει πώς ό,τι είναι παράνομο είναι ηθικό».

Σε ένα ζοφερό κλίμα τα τραγούδια, αν είναι «από καλά υλικά επιβιώνουν. Δεν παθαίνουν τίποτα ούτε από την κατάρρευση των δισκογραφιών ούτε από την οικονομική κρίση. Ισα-ίσα που οι εποχές κρίσης είναι ένα κρας τεστ για όλα. Θα δούμε πόσο αντέχουμε, όταν δεν υπάρχει πια χώρος για πολυτέλειες παρά μόνον για είδη πρώτης ανάγκης».

Πιο δυναμικός, πολιτικός, οργισμένος από ποτέ, στο «Κύτταρο» θα κάνει με... γκάζια τη μουσική του αναδρομή και θα παρουσιάσει λίγα από τη «Στροφή».

Η Βασιλική Καρακώστα θα πει και τα τραγούδια από τη «Σβούρα», το πρώτο προσωπικό της άλμπουμ, σε μουσική και στίχους του Πορτοκάλογλου.

Και «Σβούρα» και «Στροφή»...

«Ε, ναι. Κίνηση, δηλαδή».*

• Της ΝΑΤΑΛΙ ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 13/02/2009